Wat is de Risicometer Beleggen en waarom bestaat deze?

De Risicometer Beleggen is een instrument dat beleggers op een visueel toegankelijke manier inzicht geeft in het risico van beleggingsprofielen. De tool is ontwikkeld door de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) in samenwerking met de Autoriteit Financiële Markten (AFM) en beoogt vooral helderheid te scheppen in de wirwar van risicoprofielen die verschillende banken en vermogensbeheerders gebruiken. De Risicometer ziet er als volgt uit:

De risicometer toont het risico op een schaal van 1 (laag risico) tot 7 (hoog risico) aan de hand van de volatiliteit van het verwachte rendement. Dit biedt een gestandaardiseerde maatstaf die beleggers kunnen gebruiken om verschillende beleggingsprofielen met elkaar te vergelijken. De visuele weergave, een soort taartdiagram, toont de bandbreedte van het verwachte risico, wat de informatie begrijpelijker maakt dan een standaard technische toelichting.

De AFM stelt dat een dergelijke hulpmiddel bijdraagt aan betere besluitvorming door consumenten. Maar er zijn ook grenzen aan wat de risicometer daadwerkelijk beschermt of voorspelt.

Hoe helpt de AFM beleggers via gedragsinzichten?

De AFM houdt zich als gedragstoezichthouder niet alleen bezig met juridische en technische eisen, maar kijkt ook nadrukkelijk naar hoe consumenten keuzes maken. Uit gedragswetenschappelijk onderzoek blijkt dat beleggers vaak irrationele beslissingen nemen. Denk aan kortetermijndenken, overmatige focus op recente prestaties of het vermijden van actie uit onzekerheid.

Door dit soort gedragspatronen in kaart te brengen, probeert de AFM de beleggingsomgeving zo in te richten dat consumenten worden geholpen betere beslissingen te nemen. Dit kan bijvoorbeeld door verplichte waarschuwingen, de manier waarop informatie visueel wordt gepresenteerd, of door interventies bij misleidende reclame.

Toch blijft het gedrag van beleggers uiteindelijk hun eigen verantwoordelijkheid. De toezichthouder kan slechts voorwaarden scheppen, geen garanties geven.

In hoeverre is de risicometer voldoende voor risicobewuste keuzes?

Hoewel de risicometer beleggers een waardevol visueel hulpmiddel biedt, is deze tool slechts een deel van het grotere informatiepakket dat nodig is voor een weloverwogen beleggingsbeslissing. De meter geeft enkel de spreiding aan van de verwachte volatiliteit van het rendement, niet van andere risico’s zoals kredietrisico, liquiditeitsrisico of marktrisico’s die niet uit volatiliteit blijken.

Daarom benadrukt de AFM in haar leidraad dat beleggers naast de risicometer ook de aanvullende informatie over het betreffende risicoprofiel grondig moeten bestuderen. Deze informatie is vaak terug te vinden in prospectussen, essentiële informatiedocumenten (EID's), brochures en op websites van aanbieders.

Het risico bestaat dat de eenvoud van de risicometer beleggers een vals gevoel van veiligheid geeft. Juist daarom ligt een belangrijke verantwoordelijkheid bij de belegger zelf om zich niet te beperken tot visuele hulpmiddelen, maar de onderliggende documentatie echt te lezen en te begrijpen.

Wat zijn de wettelijke verplichtingen voor aanbieders van beleggingsproducten?

De Wet op het financieel toezicht (Wft) stelt duidelijke eisen aan informatieverstrekking door beleggingsondernemingen. Informatie moet correct, duidelijk en niet misleidend zijn. Reclame-uitingen mogen geen afbreuk doen aan verplichte informatie en moeten transparant zijn over hun commerciële oogmerk.

Zo moet bij reclame voor complexe beleggingsproducten zoals opties, warrants of bepaalde ETF’s altijd een risico-indicator worden opgenomen. Ook mag bij het noemen van potentiële rendementen niet worden gezwegen over de daaraan gekoppelde kosten en risico’s.

De AFM houdt toezicht op deze informatievoorziening en grijpt in als partijen de regels structureel overtreden. In het verleden zijn er meerdere sancties opgelegd aan aanbieders die de risico’s bagatelliseerden of rendementen onrealistisch voorspiegelden.

Toch is toezicht beperkt door capaciteit en complexiteit. Dat maakt dat beleggers alert moeten blijven op hoe informatie wordt gepresenteerd, zeker in een tijd van creatieve marketing en nieuwe producten.

Hoe transparant zijn nieuwe beleggingsproducten zoals ETF’s?

Exchange Traded Funds (ETF’s) zijn populair geworden vanwege hun lage kosten en brede spreiding. De eenvoudigste vormen van ETF’s, gebaseerd op volledige replicatie van een index zijn relatief transparant. Maar de markt ontwikkelt zich snel. Steeds vaker worden ETF’s gelanceerd met ingewikkelde structuren, hefboomeffecten of blootstelling aan nichemarkten zoals grondstoffen of cryptocurrencies.

De AFM waarschuwt dat deze nieuwe varianten vaak veel risicovoller zijn dan ze op het eerste gezicht lijken. Zo kunnen synthetische ETF’s verborgen tegenpartijrisico’s bevatten. Ook kunnen de onderliggende markten illiquide zijn, wat het risico verhoogt dat een belegger zijn geld niet op tijd kan opnemen.

De kwaliteit van de informatievoorziening over dergelijke complexe ETF’s is wisselend, zo blijkt uit onderzoeken van de AFM. Sommige aanbieders leggen weliswaar de structuur uit, maar gaan niet voldoende in op de risico’s, de mogelijke tracking error of de mate van transparantie in de samenstelling van het fonds.

Voor de belegger geldt hier meer dan ooit: hoe complexer het product, hoe belangrijker het is om de documentatie door te nemen en kritisch te zijn op elk rendementscijfer dat je ziet.

Wat zijn de zwakke plekken in het toezicht van de AFM?

Hoewel de AFM een stevige rol speelt in het beschermen van beleggers, zijn er grenzen aan wat de toezichthouder kan doen. Eén van de structurele uitdagingen is dat het toezicht vaak reactief is. De AFM kan pas ingrijpen als er concrete overtredingen zijn geconstateerd, niet bij elk vermoeden of risico.

Daarnaast is het toezicht op digitale marketing een grijs gebied. Nieuwe aanbieders, met name via online platformen of buitenlandse apps, vallen niet altijd onder direct toezicht van de AFM. Hierdoor kunnen consumenten toch worden blootgesteld aan misleidende informatie of producten die niet goed gereguleerd zijn.

Bovendien is de risicometer zelf afhankelijk van input vanuit de markt. De schaal wordt bepaald op basis van historische volatiliteit. Maar in tijden van structurele marktveranderingen, geopolitieke risico’s of toenemende complexiteit van producten is dat misschien onvoldoende. Zo is een profiel met een ‘matig risico’ (bijvoorbeeld niveau 4) soms risicovoller dan de meter suggereert, vooral als de onderliggende beleggingen weinig liquide zijn of veel verborgen kosten bevatten.

De AFM ontwikkelt voortdurend nieuwe gedragsinterventies, maar de effectiviteit daarvan is deels afhankelijk van de bereidheid van marktpartijen om mee te werken. Tussen regelgeving, naleving en daadwerkelijke bescherming gaapt soms een kloof.

Waar ligt uiteindelijk jouw eigen verantwoordelijkheid als belegger?

De kernvraag voor iedere belegger blijft: begrijp ik waarin ik investeer? Geen enkele vorm van toezicht of visueel hulpmiddel kan een gebrek aan kennis, ervaring of voorbereiding compenseren. De risicometer is nuttig, maar geen vangnet. De prospectus biedt informatie, maar alleen als je hem leest. En zelfs met heldere wetgeving kunnen sommige producten nog steeds misleidend lijken voor wie niet kritisch is.

Beleggers doen er goed aan om de volgende stappen te zetten:

• Lees altijd het essentiële informatiedocument (EID) voor je belegt.

• Wees kritisch op advertenties die hoge rendementen beloven.

• Begrijp hoe de risicometer werkt, maar gebruik hem niet als enige kompas.

• Raadpleeg bij twijfel een onafhankelijke financieel adviseur, niet alleen een verkoper.

De AFM kan veel doen om de markt veiliger en transparanter te maken, maar een goed geïnformeerde belegger blijft de beste bescherming tegen verlies, misleiding of verkeerde verwachtingen.

✅ Wat doet de AFM om jou te beschermen?

🔍 Wat moet je zélf doen als belegger?

Kortom: de AFM houdt toezicht en geeft hulpmiddelen, maar jij moet zelf alert blijven, verdiepen en kritisch blijven nadenken bij elke belegging.

Wat betekent dit alles voor jouw beleggingsstrategie?

De markt ontwikkelt zich snel en nieuwe producten vragen steeds meer kennis van de belegger. Dat stelt hogere eisen aan je vermogen om risico’s te doorgronden. Tegelijkertijd laat de toegenomen aandacht voor gedrag en informatievoorziening door de AFM zien dat de toezichthouder zich actief inzet om je te beschermen tegen fouten en valkuilen.

Maar uiteindelijk kan geen enkele toezichthouder garanderen dat je goed belegt. De risicometer is een hulpmiddel, geen verzekering. Transparantie is belangrijk, maar werkt alleen als jij je erin verdiept. Juist in een tijd waarin marketing, rendementen en technologie elkaar snel opvolgen, is het cruciaal om niet alleen naar het risico te kijken, maar ook naar je eigen kennis, gedrag en doelen. Want beleggen blijft een persoonlijke verantwoordelijkheid, met of zonder meter.